Yıkıcı Liderlik (İstismarcı denetim) ve onun yıkıcı etkileri üzerine


Yıkıcı Liderliği (İstismarcı denetim) ve/veya Kötü Yönetici’yi görmezden gelmenin etkileri kurum için sarsıcı olabilir. Liderliğin 'karanlık tarafının' çalışanlarınızı ve kuruluşunuzu nasıl etkilediğini düşünmediyseniz, şimdi biraz düşünmenin zamanı gelmiş olabilir.


"Kötü liderlik veya 'yıkıcı liderlik' veya bir başka isimle 'istismarcı denetim' çalışanlarının önemli bir bölümünde ve giderek kurum kültüründe önemli hasarlar yaratır." Çalışan üzerindeki en belirgin etkiler; artan sağlık gereksinimleri, devamsızlık (depresyon, uykusuzluk, iş arayışları), üretkenliğin azalması, özveriden kaçınma vb..

ABD’de yapılan bir araştırmada, tüm bu etkilerin maliyetleri de hesaba katıldığında, yıllık 24 milyar dolara yakın bir maliyet hesaplanmıştır.


Yıkıcı Liderlik nedir?

"Araştırmacılar 'kötü liderliği' birçok şekilde kavramsallaştırmaya çalışmışlardır; 'küçük tiranlık', 'istismarcı denetim' ve 'despotik ve zorba liderlik' gibi."

Temel olarak Yıkıcı Liderlik; bir kişinin "belirli amaçlara ulaşmak için gücü/yetkiyi kötüye kullanması" ile ilgilidir.


Çalışanlarınız daha iyisini mi arıyorlar yoksa kötüden mi kaçıyorlar?

Artan yıkıcı liderlik veya Yetkin olmayan yönetici etkileri; kötüleşen iş tatmini, motivasyon düşüklüğü ve bağlılığın azalmasının yanı sıra azalan örgütsel adalet algıları ile ilişkilendirilmiştir. Bunların yanı sıra, bu durumun; artan işten ayrılma niyeti ve üretkenlik karşıtı iş davranışları ile de güçlü şekilde ilişkili olduğu ortaya konulmuştur.





Çürük elma mı yoksa sistemik bir sorun mu?

"Yıkıcı bir liderle karşılaştığınızda, içgüdünüz o kişiyi bir istisna ("çürük elma") olarak görmek olabilir. Sorunlu davranışları değiştirmek için bireyle birlikte çalışmanın veya işten çıkarmanın sorunu çözeceğini hissedebilirsiniz."

Sorun bundan ibaret olabilir. Ama müdahale etmekte geciktiğinizde geride kalıcı hasarlar da bırakabilir.

"Mary Mawritz ve meslektaşları; istismarcı liderlik davranışının aşağı yönlü bir doğası olduğunu öne sürüyorlar." Yani, bir süpervizörün kötü davranışlarının, çalışma gruplarındaki kişilerarası meseleleri de aynı yönde etkilediğini belirtiyorlar.

Bunun yanında yatay modelde, yıkıcı liderlik veya kötü yönetici davranışlarının; yatay yönde (diğer departmanlarda) da olumsuz davranış örnekleriyle ilişkilendirilmiştir.

"Art Padilla ve meslektaşları; toksik üçgen modeli’nde, yıkıcı liderliğin sadece belirli bireylerin işi olmadığını, bunun yerine liderlerle, onların takipçileriyle ve genel örgütsel çevreyle ilgili karmaşık faktörlerin bir karışımından kaynaklandığını öne sürüyorlar."


“Yıkıcı Liderlik” / “Kötü Yönetici”yi tespit edebilirsiniz

Schyns ve Schilling yaptıkları araştırmada kötü yöneticiler ve yıkıcı liderlerin aslında o kadar da kurnaz olamadıklarını ve istenildiğinde İK tarafından fark edilmelerini sağlayan bazı ortak etkilere ve özelliklere sahip olduklarını gösteriyorlar.

Yıkıcı liderliği tespit etmek için;

Çalışanlara bakın;

  • motivasyon düşüklüğü, esnek çalışmaya karşı tepki, üretkenlik karşıtı iş davranışı, iş arayışları vb.

  • direkt çalışan görüşleri

  • işten ayrılmalar sonrasında, gerçek ayrılma sebeplerinin ölçülmesi

Paydaşlara bakın;

  • paydaşların görüşlerini göz ardı etmeyin

  • ortak iş süreçlerinin işleyişini ölçmeye çalışın

Maliyetlere ve departmanın işleyişine bakın;

  • bazen bir maliyet iyileştirme projesinde dahi gereksiz harcamalar görebilirsiniz

  • uzayan ve zamana sünen işlere mercek tutun

  • departmanın iş süreçlerindeki aksamaları/sarkmaları görmeye çalışın

  • toplantılara bakın; önemli toplantılara ekibini dahil ediyor mu? Ekip üyeleri fikirlerini ifade edebiliyorlar mı?

“Yıkıcı Liderlik” / “Kötü Yönetici”nin özellikleri;

  • görüş ve eylem tutarsızlıkları

  • ekip ve diğer çalışma gruplarına karşı güçlü ön yargılar

  • hata aramaya odaklı olma, sürekli memnuniyetsizlik ve hataya zorlayarak eleştiri için gerekçe kazanma

  • amaçla ilintili olmayan sorular ve engellerle işi zamana yayarak çalışanın/çalışma gruplarının odağını dağıtma ve işten soğutma

  • çalışanın uzmanlığını ve görüşlerini önemsememe, tehdit olarak görme

  • çalışanları aşağılama ve küşük düşürme

  • çalışanları kendi çıkar ve amaçları doğrultusunda hareket etmeye zorlama

  • sözlü yolla belirsiz ve anlaşılmayan talimatlar kullanma

  • hatalı veya doğruluğu tartışılır kararları veya etik olmayan işleri sözlü talimatlarla iletme ve yazılı belgeleri (evrak, e-mail vb..) diğer çalışanlara/çalışma gruplarına düzenletme

  • mobing yapma eğilimleri

“Yıkıcı Liderlik” / “Kötü Yönetici”nin çalışanlar üzerindeki etkileri;

"Psikolojik etkiler;

  • düzensiz kaygı ve stres

  • motivasyon kaybı ve mutsuzluk

  • dikkat dağınıklığı

  • işine yabancılaşma ve işten soğuma

  • öz güven kaybı ve güvensizlik

Fizyolojik etkiler;

  • uykusuzluk ve yorgunluk hali

  • iştahsızlık ve baş ağırları

  • ciltte kaşıntı ve yara oluşumları"

“Yıkıcı Liderlik” / “Kötü Yönetici” davranışlarına çalışanların verdiği tepkiler;

"Pasif tepkiler;

  • katlanmak

  • içine kapanmak ve uzmanlığını kullanmamak

  • işi yavaşlatmak ve devamsızlık

  • aile ve arkadaşlarından destek almak / tıbbi destek almak

  • iş arayışları

Aktif tepkiler;

  • boyun eğmemek

  • konuşarak çözüm arayışına girişmek

  • yıkıcı liderin gözüne girmeye çalışmak

  • şikayet etmek

  • istifa etmek

  • kurum içinde görev değiştirmek

  • iş arkadaşlarıyla yıkıcı liderin aleyhinde birlik olma çabalarına girişmek”


Sonuç olarak, yetkin olmayan veya yıkıcı liderlere göz yumduğunuzda; Kurum kültürünüzü, know-how’ınızı ve paranızı kaybedersiniz.

Kötü liderler ise çoğu zaman bu durumdan zarar görmeyebilirler. Artık daha deneyimli birer “kötü lider”dirler. Ya bu elverişli ortamı değerlendirmeye devam edeceklerdir ya da işletmenizi yıkıcı etkiler (toksik kültür) ve mali kayıplarla baş başa bırakarak kariyer değişikliği yapacaklardır. O halde başlangıçtaki şu cümleyle bitirelim;

"Liderliğin ‘karanlık tarafının’ çalışanlarınızı ve kuruluşunuzu nasıl etkilediğini düşünmediyseniz, şimdi biraz düşünmen zamanı gelmiş olabilir."


Ersin YILDIZ, Nisan 2022


YARARLANILAN KAYNAKLAR